Cykl miesiączkowy polega na cyklicznych zmianach w jajnikach oraz w błonie śluzowej macicy (tkanka wyściełająca od środka macicę), których celem jest umożliwienie zapłodnienia komórki jajowej i jej zagnieżdżenia w błonie śluzowej macicy. Cykle, w których nie doszło do zapłodnienia i rozwoju ciąży kończą się krwawieniem (inne nazwy: menstruacja, miesiączka).
Cykliczne zmiany w organizmie kobiety zależą od krążących w jej organizmie hormonów płciowych. Ich ilość jak i proporcje, w jakich są wytwarzane mają istotny wpływ na płodność kobiety oraz prawidłowe funkcjonowanie jej narządów płciowych. Mają również znaczenie w kształtowaniu innych aspektów zdrowia kobiety np. wpływ na nastrój. Zarówno sama owulacja (uwolnienie komórki jajowej z pęcherzyka jajnikowego), jak i stworzenie warunków do implementacji (zagnieżdżenia się) w błonie śluzowej macicy zapłodnionej komórki jajowej są wynikiem działania żeńskich hormonów płciowych (estrogenów i progesteronu).
Tuż po narodzinach…
Po narodzinach w jajnikach noworodka płci żeńskiej znajdują się już wszystkie komórki jajowe (jako tzw. pęcherzyki pierwotne), które w okresie rozrodczym będą stopniowo dojrzewać (jako tzw. pęcherzyki wzrastające), a następnie będą uwalniane z pęcherzyka jajnikowego dominującego (owulacja). W jajnikach noworodków płci żeńskiej znajduje się ok. 2 miliony pęcherzyków pierwotnych. Z wiekiem ich ilość zmniejsza się do ok. 300 000 w momencie osiągnięcia dojrzałości płciowej. Nie każdy jednak pęcherzyk pierwotny uzyska pełną dojrzałość, zdecydowana większość ulegnie zanikowi (pozostaną "niewykorzystane"). Nie trudno obliczyć, że jedynie około 400 komórek jajowych będzie miało potencjalną szansę na zapłodnienie w trakcie całego życia kobiety.
Ośrodki zarządzające
Produkcja i uwalnianie do krwioobiegu hormonów płciowych wymaga precyzyjnie funkcjonującego "ośrodka dowodzenia", który znajduje się w mózgu, w podwzgórzu. Wytwarzany jest tam tzw. hormon uwalniający gonadotropiny, dający sygnał przysadce mózgowej do produkcji gonadotropin: folikulostymuliny (folitropiny - FSH) oraz hormonu luteinizującego (lutropiny - LH). One z kolei pobudzają, między innymi, jajniki do produkcji i wydzielania żeńskich hormonów płciowych: estrogenów i progesteronu.
Długość cyklu miesiączkowego
Długość cyklu miesięcznego mierzy się od pierwszego dnia krwawienia do pierwszego dnia miesiączki w kolejnym cyklu. Prawidłowy cykl miesiączkowy powinien trwać od 22 do 35 dni, przy czym średnio przyjmuje się, że trwa on 28 dni +/- 4 dni. Cykl miesiączkowy można podzielić na: fazę folikularną (proliferacyjna, wzrostową), owulacyjną (jajeczkowanie) oraz fazę lutealną (sekrecyjną, wydzielniczą). Cykliczne zmiany dotyczą: stężeń hormonów płciowych, jajników (pęcherzyków jajnikowych) i macicy (błony śluzowej tzw. endometrium). W zależności od całkowitej długości cyklu, długość poszczególnych faz może się zmieniać, szczególnie dotyczy to fazy folikularnej (proliferacyjnej). Pierwsze cykle w życiu młodej kobiety mogą być nieregularne, jednakże mniej więcej po 1-2 latach długość cyklu miesiączkowego stabilizuje się. Możliwe staje się wtedy wyznaczenie osobniczej długości cyklu.
Poniższe opracowanie bazuje na 28 dniowym prawidłowym cyklu miesiączkowym i jest schematem obrazującym zmiany hormonalne oraz dotyczące pęcherzyków jajnikowych (jajniki), a także błony śluzowej macicy (endometrium) w czasie jego trwania.
Faza folikularna.
Zmiany hormonalne/jajniki. W początkowej fazie cyklu miesiączkowego (krwawienie) stężenia: FSH, LH, estrogenów oraz progesteronu są niskie. Wraz z upływem czasu wspomniane wcześniej podwzgórze ("ośrodek dowodzenia") wytwarza hormon uwalniający gonadotropiny. Przysadka otrzymuje sygnał do zwiększenia wydzielanie FSH, która stymuluje jajniki do wzrostu i dojrzewania pęcherzyków jajnikowych. Dojrzewające pęcherzyki rozpoczynają wydzielanie estrogenów, których stężenie we krwi zaczyna rosnąć. Wysokie stężenie estrogenów powoduje hamowanie wydzielanie FSH. W wyniku tego procesu spośród kilku dojrzewających pęcherzyków jajnikowych w pełni dojrzewa tylko jeden (tzw. pęcherzyk dominujący).
Błona śluzowa macicy (endometrium). Za pierwszy dzień cyklu uznaje się pierwszy dzień miesiączki, która przeciętnie trwa do 5 dni. W tym czasie warstwa czynnościowa błony śluzowej macicy ulega całkowitemu złuszczeniu, w macicy pozostaje tylko bardzo cienka warstwa podstawowa. Kolejne dni są tzw. fazą proliferacyjną (wzrostową). Wraz ze wzrostem stężenia estrogenów oraz dojrzewaniem pęcherzyków jajnikowych dochodzi do odbudowy/odnowy (proliferacji) warstwy czynnościowej endometrium (6-13 dzień cyklu). W miarę upływu czasu nabłonek gruczołowy grubieje (zwiększa się ilość i wielkość gruczołów) oraz poprawia się jego ukrwienie. Jest to proces przygotowujący endometrium do przyjęcia zapłodnionej komórki jajowej.
Faza owulacyjna.
Zmiany hormonalne/jajniki. Na 24-36 godzin przed owulacją dochodzi do gwałtownego wzrostu produkcji i uwalniania estrogenów przez dominujący pęcherzyk jajnikowy. Wysokie stężenie estrogenów pobudza przysadkę do nagłego uwolnienia hormonu luteinizującego (LH). LH stymuluje produkcję i uwalnianie progesteronu z pęcherzyków jajnikowych. Na skutek gwałtownego wzrostu stężenia estrogenów (po ok. 14-24 godzinach) oraz hormonu luteinizującego - LH (po 10-12 godzinach) dochodzi do pęknięcia dojrzałego pęcherzyka jajnikowego (pęcherzyk Graffa) i uwolnienia komórki jajowej (owulacja). Komórka jajowa wędruje do jajowodów, a znajdujące się tam rzęski pomagają jej w dotarciu do błony śluzowej jamy macicy. W cyklu 28 dniowym, do owulacji dochodzi 14 dnia, a więc na 14 dni przed zakończeniem cyklu.
Błona śluzowa macicy (endometrium). Grubość i unaczynienie błony śluzowej macicy (endometrium) dalej ulega zwiększeniu. Jeśli w tym czasie dojdzie do kontaktu płciowego i w narządach rodnych kobiety znajdą się plemniki, może dojść do zapłodnienia komórki jajowej. Proces ten najczęściej odbywa się w jajowodzie. Zapłodniona komórka jajowa jest następnie transportowana do jamy macicy i po ok. 8 dniach od zapłodnienia rozpoczyna proces zagnieżdżania się w błonie śluzowej macicy (endometrium), który kończy się 12-go dnia po zapłodnieniu.
Faza lutealna.
Zmiany hormonalne/jajniki. Pęcherzyk jajnikowy (Graafa), który uwolnił komórkę jajową przeistacza się w ciałko żółte, wytwarza estrogeny oraz początkowo niewielką ilość progesteronu. Stopniowo zwiększa się ilość wydzielanego progesteronu, który maksymalne stężenie osiąga około 22-23 dnia cyklu 28 dniowego (8-9 dni po owulacji). Progesteron stymuluje dalsze pogrubienie endometrium i pomaga w zagnieżdżeniu się zarodka. Poza tym progesteron hamuje dojrzewanie innych pęcherzyków jajnikowych.
W przypadku braku zapłodnienia komórki jajowej, od 24 dnia cyklu rozpoczyna się zanik ciałka żółtego. W wyniku tego procesu stężenie estrogenów i progesteronu zaczyna się obniżać, osiągając minima w 28 dniu cyklu, co zapoczątkowuje miesiączkę (krwawienie-proces złuszczania się warstwy czynnościowej błony śluzowej macicy).
W przypadku zapłodnienia i zagnieżdżenia zarodka w błonie śluzowej macicy (endometrium) ciałko żółte wydziela coraz więcej progesteronu, aż do około 10 tygodnia ciąży, kiedy to funkcję produkcji i wydzielania progesteronu przejmuje łożysko.
Faza lutealna trwa ok. 14 dni i jej długość najczęściej się nie zmienia.
Błona śluzowa macicy (endometrium). W trakcie fazy lutealnej grubość błony śluzowej dalej się zwiększa na skutek działania coraz wyższych stężeń progesteronu. Dochodzi do powiększania się komórek gruczołowych oraz podścieliska (warstwa podstawowa) i wzrostu naczyń spiralnych. Cewy gruczołowe stają się coraz bardziej skręcone. Zmiany strukturalne endometrium pomagają w udanej implantacji (zagnieżdżeniu) zapłodnionej komórki jajowej w błonie śluzowej macicy.
Obecne w błonie śluzowej macicy gruczoły wytwarzają substancje gwarantujące prawidłowe odżywienie zapłodnionej komórki jajowej i rozwój ciąży. Jeśli natomiast w czasie owulacji nie dojdzie do zapłodnienia, na skutek zaniku ciałka żółtego i gwałtownego obniżenia się stężenia estrogenów i progesteronu dochodzi do istotnego zmniejszenia ukrwienia błony śluzowej macicy i złuszczenia jej warstwy czynnościowej. Rozpoczyna się krwawienie miesiączkowe, co jest jednocześnie początkiem kolejnego cyklu.
Zanik miesiączki w czasie ciąży
Krwawienie miesiączkowe to nic innego jak złuszczenie warstwy czynnościowej błony śluzowej macicy, która stanowi optymalne środowisko życia dla zapłodnionej komórki jajowej. Wysokie stężenie progesteronu zapewnia jej odpowiednią grubość i sprawia, iż nie ulega złuszczeniu w czasie przypadającym na pierwszy dzień miesiączki. W początkowej fazie ciąży możliwe jest jednak niewielkie krwawienie w dniu przypadającym na pierwszy dzień cyklu, ale od II trymestru ciąży powinno ono całkowicie zaniknąć.
Opracowała:
Lek. med. Dorota Michałek,
Samodzielny Publiczny Dziecięcy Szpital Kliniczny,
Klinika Pediatrii z poddziałem chorób dietozależnych
ul. Działdowska 1, Warszawa
Na podstawie:
- Martusi G i wsp. Ginekologia i położnictwo, Elsevier U&P, 2000.
- Bręborowicz GH i wsp. Położnictwo i ginekologia t2, PZWL, 2010.
Data utworzenia: 2011-09-29
Data aktualizacji: 2011-09-29
2011-10-EDU-1936