Rozwój płodu jest procesem złożonym i uzależnionym o wielu czynników. Począwszy od owulacji poprzez 9 miesięczny okres ciąży, aż do porodu w organizmie kobiety odbywa się szereg zależnych od siebie procesów. Wyróżnia się 3 okresy wewnątrzmacicznego rozwoju płodu:
- okres przedzarodkowy, począwszy od zapłodnienia do końca 7 dnia (1-ego tygodnia) rozwoju
- okres zarodkowy – od początku 8 dnia (2-ego tygodnia) do końca 56 dnia (8 tygodnia) rozwoju
- okres płodowy – od 57 dnia (9-go tygodnia) do końca ciąży (koniec 38-go tygodnia).
Okres przedzarodkowy rozpoczyna się zapłodnieniem (połączeniem żeńskiej komórki jajowej z plemnikiem), które skutkuje powstaniem zygoty. Już w tym momencie zostaje określona płeć dziecka. Proces zapłodnienia odbywa się w jajowodzie. Po około 30 godzinach od zapłodnienia zygota (zapłodniona komórka jajowa) zaczyna się dzielić - początkowo na 2 blastomery potem na 4 itd. Po 3-4 dniach od zapłodnienia zygota jest zbudowana z 12-14 blastomerów - stadium to nazywane jest morulą. W kolejnych dniach dochodzi do zmiany rozmieszczenia blastomerów i powstania stadium blastocysty. Blastocysta ma formę pęcherzyka zawierającego w środku jamę blastocysty (jamę płodową), natomiast komórki są ułożone obwodowo ze znacznym ich nagromadzeniem na jednym biegunie (tzw. węzeł zarodkowy). Pomiędzy 8 a 12 dniem od zapłodnienia, odbywa się proces implantacji, czyli zagnieżdżenia blastocysty w jamie macicy, najczęściej w przedniej lub tylnej ścianie trzonu macicy. Po implantacji zarodek znajduje się w bezpiecznym otoczeniu błony śluzowej macicy. Serce zaczyna się kształtować od około 19 dnia ciąży. Początkowo jest to jednolita płytka sercowa, która następnie przekształca się w cewę sercową, ale już na przełomie 4 i 5 tygodnia dochodzi do kształtowania się przedsionków i komór. Jednocześnie z rozwojem serca powstają naczynia tętnicze i żylne. Skurcze serca mogą pojawiać się już około 22 dnia ciąży, ale w tym czasie mogą jeszcze nie być widoczne w badaniu ultrasonograficznym. Początkowo częstość rytmu serca oscyluje w granicach 65-ciu uderzeń/min, ale w kolejnych tygodniach dochodzi do przyspieszenia rytmu serca do 175 uderzeń na minutę w 10-tym tygodniu ciąży.
W 4 tygodniu ciąży dochodzi do różnicowania komórek nerwowych, powstaje tzw. cewa nerwowa będąca zaczątkiem układu nerwowego dziecka.
W okresie zarodkowym dochodzi także do rozwoju innych układów: układu odpornościowego, układu pokarmowego, układu oddechowego, układu krwiotwórczego, a także kośćca i skóry. Nie oznacza to jednak, że każdy z tych systemów jest już w pełni dojrzały pod koniec 8 tygodnia ciąży. Potrzebne są kolejne tygodnie, aby rozwój dziecka mógł odbywać się w całkowicie bezpiecznym środowisku macicy matki.
Okres płodowy rozpoczyna się w 9 tygodniu ciąży, a jego zwieńczeniem jest poród. Uważa się, że o rozpoczęciu się okresu płodowego świadczy pojawienie się punktów kostnienia w kościach długich płodu oraz rozpoczęcie produkcji hemu w wątrobie (hem - składnik hemoglobiny umożliwiający transport tlenu przez krwinki czerwone).
3-ci miesiąc ciąży. W tym okresie większość narządów i układów jest już ukształtowana. Dziecko waży około 45 g. Długość płodu to około 9 cm i jest to tzw. długość ciemieniowo-siedzeniowa (CRL - ang. Crown-Rump Length). Głowa stanowi niemal połowę wielkości dziecka, oczy rozstawione są szeroko a powieki są zamknięte. Uszy osadzone są nisko. Dziecko zaczyna wydalać mocz. W tym czasie dochodzi do bardzo ważnego procesu. Jelita, które do tej pory znajdowały się poza jamą brzuszną płodu, przemieszczają się do jej wnętrza. Dochodzi do zamknięcia fizjologicznej przepukliny. Płód zaczyna wykazywać aktywność ruchową, ale matka nie może jej jeszcze poczuć, ponieważ jest ona zbyt słaba. Na tym etapie rozwoju pojawia się już odruch ssania oraz mrużenie powiek. W 12 tygodniu ciąży możliwe jest już określenie płci płodu.
4-ty miesiąc ciąży. Maluch waży już około 200 g i mierzy 14 cm (wymiar CRL). Oczy przesuwają się do linii środkowej, a małżowiny uszne przemieszczają się ku górze. Twarz nabiera rysów, u dziecka wykształcają się brwi i rzęsy. U płodów żeńskich dochodzi do różnicowania jajników. Tułów i kończyny rosną szybciej niż głowa - zmieniają się proporcje ciała dziecka.
5-ty miesiąc. Dziecko waży niemal pół kilograma (około 460 g) i ma około 19 cm długości (CRL). Pojawia się owłosienie, zwane owłosieniem płodowym (meszkiem płodowym - lanugo), a skóra zostaje pokryta mazią płodową. Kształtują się zawiązki zębów oraz dochodzi do rozwoju tkanki tłuszczowej brunatnej np. w okolicy karku. Ruchy płodu stają się wyczuwalne dla matki. U płodów żeńskich dochodzi do rozwoju macicy, pochwy i jajników, natomiast u płodów męskich rozpoczyna się proces zstępowania jąder do moszny.
6-ty miesiąc. Dziecko może już ważyć 0,8 kg-1 kg, i mierzyć 23 cm-25 cm (CRL). Jest to przełomowy moment w jego rozwoju. Naczynia krwionośne wypełniają się krwią. W tym czasie warto już mówić do dziecka, czytać mu lub puszczać muzykę ponieważ dziecko zaczyna słyszeć. Skóra malucha jest pomarszczona, cienka i różowa. Ruchy płodu są już wyraźnie wyczuwalne, a także zauważalne przez brzuch mamy.
7-my miesiąc. Dziecko waży już 1300-1700 g i ma 27 cm-28 cm długości (CRL). Ma bujną czuprynę. Zaczyna otwierać oczy i reagować na światło. Rozwija się tkanka tłuszczowa żółta (głównie podskórna). W tym czasie rozpoczyna swoją aktywność szpik kostny, który przejmuje produkcję hemu od wątroby. Następuje gwałtowny rozwój mózgu, który przejmuje kontrolę nad wieloma procesami, m.in. oddychaniem. Rozpoczyna się wydzielanie surfaktantu, substancji, która odpowiada za prawidłowe rozprężenie płuc po porodzie i gwarantuje wydolność oddechową noworodka. Poród w tym okresie, choć jest zawsze zagrożeniem, daje już szanse na przeżycie dziecka poza łonem matki.
8-my miesiąc. Dziecko szybko rośnie. Waży około 2,3 kg-2,5 kg i mierzy 30 cm-32 cm (CRL). Skóra jest gładka, różowa z dobrze rozwiniętą tkanka podskórną. Nogi i ręce są już dobrze ukształtowane, dziecko ma coraz mniej miejsca na poruszanie się. Wcześniaki urodzone w 8-ym miesiącu ciąży mogą już samodzielnie żyć poza organizmem matki.
9-ty miesiąc. Masa dziecka wynosi około 3,4 kg a długość 36 cm (CRL). Ostatnie chwile w bezpiecznym środowisku mamy, czas na przygotowania do porodu. Dziecko ustawia się główką do dołu. Czasami w dole umieszczona jest pupa, wtedy mówimy o położeniu miednicowym płodu i zazwyczaj ciąża taka kończy się cięciem cesarskim. W tym okresie zanika owłosienie płodowe, skóra nabiera cielistego koloru z lekkim zabarwieniem różowym, znacząco zwiększa się ilość podskórnej tkanki tłuszczowej. Dziecko ma silnie rozwinięty odruch chwytania. Czas pożegnać się z ciepłym brzuchem mamy.
Z porodem jest związanych wiele obaw oraz najczęściej całkowicie bezpodstawnych plotek. Z medycznego punktu widzenia poród drogą naturalną jest procesem fizjologicznym, który stymuluje dziecko do wykonania pierwszego oddechu. Warto jednak pamiętać, że decyzja o metodzie przeprowadzenia porodu (drogą naturalną/cięciem cesarskim) musi być podjęta wspólnie zarówno przez lekarza prowadzącego jak i pacjentkę po dokładnej analizie wszystkich wskazań i przeciwwskazań.
Opracowała:
Lek. med. Dorota Michałek
Samodzielny Publiczny Dziecięcy Szpital Kliniczny
Klinika Pediatrii z poddziałem chorób dietozależnych
ul. Działdowska 1, Warszawa
Na podstawie:
- Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie opieki przedporodowej w ciąży o prawidłowym przebiegu, zespół ekspertów. „Ginekologia Polska po Dyplomie” 2008/II/01/wydanie specjalne.
- Bręborowicz GH i wsp. Położnictwo i ginekologia t1, PZWL, 2010.
Data utworzenia: 2011-09-29
Data aktualizacji: 2011-09-29
2011-10-EDU-1937