Anoreksja

Za stosowanie przez nastolatki morderczych diet i głodówek obwinia się współczesny świat wyznaczający kanony piękna i urody. Jednak to zbytnie uproszczenie. Przyczyn anoreksji, do której takie restrykcyjne diety mogą doprowadzić, jest bardzo wiele. Opisy tej choroby można znaleźć już w XIX wieku, a z pewnością występowała także wcześniej.

Anorexia nervosa (jadłowstręt psychiczny) to zaburzenie odżywiania polegające na celowym zmniejszeniu masy ciała i jej utrzymywaniu, mimo przekraczania często najniższych dopuszczalnych norm. Obraz własnego ciała jest zaburzony, chorym wydaje się że są grubi (chociaż stosując obiektywne pomiary np. BMI, tak nie jest), nie lubią swojego ciała. Jedzenie, myślenie o nim, przybiera formy obsesji, a chudnięcie, unikanie jedzenia – staje się głównym celem. Jest to jedyny widoczny objaw, choć choroba sama w sobie ma ich więcej. Anoreksja sieje spustoszenie w organizmie chorego. Często są to zmiany trudno odwracalne, mogące mieć tragiczne skutki dla młodego ciała. Osoby chore na anoreksję są bardzo pomysłowe i skuteczne w tuszowaniu swoich zachowań żywieniowych oraz stanu swego organizmu. Na pierwszy plan wysuwają się inne pojawiające się objawy: depresja, zatrzymanie miesiączki, zasłabnięcia. Zdarza się, że symptomy te, wraz z utratą masy ciała, są początkowo interpretowane jako objawy innej choroby somatycznej (dysfunkcji jakiegoś organu lub układu w ciele człowieka).
Jadłowstręt psychiczny dotyczy od 0,5% do 3,7% populacji w ciągu całego życia. Występuje 10-20 razy częściej u kobiet w porównaniu z mężczyznami.
Pierwsze objawy można stwierdzić najczęściej u osób między 13-14 oraz 17-25 rokiem życia.

Kryteria rozpoznania

Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne określa jasne kryteria rozpoznania anoreksji. Są to:

  1. Odmowa utrzymania masy ciała na poziomie lub powyżej minimalnej prawidłowej dla wieku i wzrostu (np. utrata wagi prowadząca do utrzymania ciężaru ciała poniżej 85% wagi oczekiwanej lub brak należnego przyrostu masy ciała w okresie wzrastania prowadzący do utrzymania ciężaru ciała poniżej 85% należnej masy ciała).
  2. Intensywny lęk przed przyrostem masy ciała lub otyłością mimo utrzymującej się rzeczywistej niedowagi.
  3. Zaburzenie sposobu postrzegania ciężaru i kształtu własnego ciała; przesadny wpływ wagi i wymiarów ciała na samoocenę lub zaprzeczanie znaczeniu niskiej masy ciała
  4. U kobiet już miesiączkujących - brak miesiączki, w trakcie przynajmniej trzech kolejnych cykli menstruacyjnych (nie dotyczy kobiet, u których wystąpiły krwawienia menstruacyjne w wyniku zastosowanego leczenia hormonalnego).

Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób (ICD-10) podaje dodatkowo kryterium wskaźnika masy ciała BMI (ang. Body Mass Index wyliczany ze wzoru: masa ciała w kg/wzrost2 w metrach). W przypadku anoreksji, u osób chorych wynosi on mniej niż 17,5. Są to kryteria podstawowe, jednak objawy choroby są często mało charakterystyczne.

Objawy anoreksji

Początek choroby zwykle jest skryty. Bliscy często mają problem z określeniem momentu początku choroby. Pierwsze objawy jadłowstrętu psychicznego takie jak: stosowanie diety, zbieranie informacji o kaloryczności pokarmów, walczenie z uczuciem głodu są bowiem popularnym zachowaniem, szczególnie wśród kobiet. Jednakże, chorych na anoreksję po każdym, choćby najmniejszym posiłku, zaczyna dręczyć uczucie przepełnienia żołądka. Męczą wyrzuty sumienia z powodu każdego zjedzonego pokarmu. Unikają spożywania posiłków z innymi osobami, zabierają jedzenie do pokoju, tam chowają, wyrzucają, a następnie oddają puste talerze. Coraz większa potrzeba schudnięcia i strach przed przytyciem skłaniają te osoby do stosowania środków przeczyszczających i prowokowania wymiotów. Cechuje je także nadmierna aktywność fizyczna i uporczywe ćwiczenia; chorzy często wolą stać niż siedzieć, biegają, tańczą, leżąc w łóżku napinają mięśnie by nawet leżąc spalać kalorie. Wbrew pozorom, choroba nie wiąże się ze zmniejszeniem zainteresowania jedzeniem, wręcz przeciwnie: osoby chore na anoreksję często gotują, przygotowują zdrowe potrawy dla znajomych, rodziny, interesują się gotowaniem, jedzeniem. Często dzięki temu tłumaczą się, że „podjadały” podczas przygotowania posiłku dlatego nie będą już jadły. I wbrew nazwie choroby – jadłowstręt – nie ma tu wstrętu do jedzenia, nie zanika głód.
Próby przełamania przez bliskich nieprawidłowego odżywiania natrafiają na silny sprzeciw oraz zaprzeczanie chorobie. Niestety nierzadko rodzina wierzy w te zapewnienia. Mimo znacznego wychudzenia, chorzy często nie mają poczucia swojego ciężkiego stanu, zachowują aktywność fizyczną i życiową.

Do objawów somatycznych (fizycznych) będących skutkiem nadmiernej utraty masy ciała, można zaliczyć m.in.: niskie ciśnienie tętnicze krwi, zwolnienie rytmu pracy serca, niedokrwistość (zmniejszone stężenie czerwonych ciałek oraz hemoglobiny we krwi), wzdęcia, zaparcia, obrzęki dłoni, stóp, sucha, łuszcząca się skóra, znaczna utrata włosów, meszek na twarzy, dłoniach i ciele, zimne dłonie, nadmierne pocenie się stóp, brak miesiączki lub tzw. rzadkie miesiączki (wydłużone okresy pomiędzy miesiączkami), bóle i zawroty głowy, drażliwość, trudności w koncentracji, bezsenność, omdlenia, depresja.

Przyczyny anoreksji

Nie ma jednej przyczyny anoreksji. Do potencjalnych czynników sprawczych zalicza się: genetykę (predyspozycje wrodzone), czynniki związane ze środowiskiem rodzinnym, traumatyczne wydarzenia życiowe oraz uwarunkowania społeczno-kulturalne. Obserwacje wykazują, że przypadki jadłowstrętu psychicznego występują często w rodzinach o cechach perfekcjonistycznych, obsesyjnych, rywalizujących. Rodziny chorych cechuje często nadopiekuńczość, szczególnie ze strony matki. Mogą to być rodziny unikające konfliktów i ich wspólnego rozwiązywania. Anoreksja może rozwinąć się jako sposób radzenia sobie np. z wyzwaniami i zmianami w okresie dojrzewania, problemami szkolnymi lub w rodzinie.
Przyczyn rozpoczęcia odchudzania się może być wiele: krytyczna ocena swego ciała lub uwagi dotyczące istniejącej przed chorobą nadwagi, identyfikacja ze sławną modelką czy aktorką stosującą dietę, presja środowiska (modelki, tancerki, gimnastyczki), , lęk przed dorosłością, dojrzałością fizyczną i psychiczną, niska samoocena i brak wiary w siebie. Osoby chore są solidne, perfekcyjne, koncentrują się na nauce i osiąganiu sukcesów. Towarzyszy temu nadmierny krytycyzm, lęk przed porażkami.
Czasem zwraca się także uwagę na negatywny stosunek do dojrzewania u niektórych pacjentów – dziewczęta chorujące na anoreksję zaprzeczają własnej seksualności, nie akceptują kobiecej figury swojego ciała, chcą przestać miesiączkować. Towarzyszy temu poczucie braku własnej atrakcyjności. W wyniku odchudzania sylwetka dziewczyny pozostaje podobna do sylwetki dziecka przed okresem dojrzewania.
Jednak czasem też anoreksja występuje bez uchwytnych przyczyn wyzwalających chorobę.

Leczenie

Na anoreksję nie ma specyficznych leków. To bardzo długotrwały i kompleksowy proces, którego powodzenie zależy w dużym stopniu od pracy i woli samego chorego do wyzdrowienia. Leczenie powinno zawierać elementy terapii somatycznej (dotyczącej ciała), jak również psychologicznej i psychiatrycznej. Ważny także jest czas rozpoczęcie leczenia, od momentu zachorowania. Trudniej przebiega terapia gdy anoreksja rozwijała się przez długi czas przed początkiem leczenia. Nie w każdym przypadku dochodzi do wyleczenia. Na podstawie długotrwałych obserwacji ocenia się, że ok. 40% chorych udaje się wyleczyć, u 30% można uzyskać poprawę, natomiast u pozostałych 30% leczenie jest nieskuteczne (objawy choroby utrzymują się).

Gdy stan zdrowia spowodowany anoreksją nie zagraża życiu chorego, leczenie może przebiegać ambulatoryjnie, podczas stałych wizyt u lekarza psychiatry i psychoterapeuty. Składa się wtedy na to: psychoterapia indywidualna, rodzinna, leczenie farmakologiczne powikłań anoreksji, dietetyczne ustalenie zdrowych wzorców jedzenia i jak w zdrowy sposób przybyć na wadze. Na powodzenie leczenie wpływa nauczenie się samoakceptacji, rozumienie własnych emocji, wypracowanie nowych wzorców radzenia sobie z nimi, wyznaczania nowych celów w życiu. Psychoterapia rodzinna jest szczególnie cenna i ważna w przypadku terapii osób niepełnoletnich. Pomaga zrozumieć rodzicom chorobę ich dzieci oraz jak mogą im pomóc i je wspierać. Ważne jest to także w przypadku, gdy choroba ma związek z relacjami i zachowaniami w rodzinie.

Gdy wychudzenie jest na tyle poważne, że prowadzi do groźnych powikłań (np. bardzo niska masa ciała, bradykardia, zaburzenia rytmu serca, zaburzenia elektrolitowe, infekcje, zaburzenia psychiczne – depresja, myśli samobójcze), istnieje potrzeba rozpoczęcia leczenia w szpitalu. W sytuacji, gdy osoba chora nie zgadza się na terapię, mimo zagrażającego życiu stanu jej zdrowia, prawo zezwala na leczenie przymusowe.
To bardzo trudny i często długi proces.

Uznaje się, że anoreksja, spośród wszystkich chorób psychicznych, ma największe ryzyko zgonu. Nieleczona, doprowadza do śmierci u ponad 10% chorych. Zaburzenie to, jest najczęstsza przyczyną przyjęć na psychiatryczne oddziały dziecięce i młodzieżowe w Wielkiej Brytanii.

Opracowała:

Lek. Anna Zielińska,
Oddział Psychiatrii Wieku Rozwojowego,
Samodzielny Publiczny Dziecięcy Szpital Kliniczny,
ul. Marszałkowska 24, Warszawa

Na podstawie:

  1. NICE Guidelines, Eating disorders: Core interventions in the treatment and management of anorexia nervosa, bulimia nervosa and related eating disorders, 01.2004. http://guidance.nice.org.uk/CG9/Guidance/pdf/English (01.08.2012)
  2. Treatment of Patients With Eating Disorders, American Psychiatry Association, Practice Guideline 2006. Am J Psychiatry 2006; 163(7 Suppl): 4-54.
  3. Jarema M i wsp. Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, PZWL, 2011.

Data utworzenia: 2011-09-19
Data aktualizacji: 2012-11-14
Kod materiału edukacyjnego: 2012-11-EDU-2692

Ocena: 4,0 (oddanych głosów: 5)
Szanujemy każdą Twoją sugestię.
Jeśli masz jakiekolwiek uwagi dotyczące artykułu prześlij je do nas. Twoje uwagi trafiają tylko i wyłącznie do administratora strony. Nie są widoczne do wiadomości publicznej.


* pola obowiązkowe